hatin kuştinê û birîndar bûn.
Xebata jinên ristin û dirûnê ya Amerîkayê bû bi rojekî girîng û dîrokî a xebata mafxwazane ya jinan bi giştî û nemaze jinên azadîxwaz yên Amerîkayê. Meş û derbirîna nerazîbûna jinên kedkar yên ristin û dirûnê, li dijî mehane, heqdestê newekhev, rewşa nebaş û xirab ya kar û zafbûna çax û dema kar bû. Daxwazên wan jordebirina miaş û kêmkirina dema kar ji bo 10 seet di rojê de, mafê danîna yekîtiya kedkaran û herwiha mafê dengdanê bû.
Klara Zotkîn (CLARA ZETKIN) yek ji rêberên navdar yên Partiya Sosyalîst ya Almaniyayê bû ku di wê konferansê de ya ku di meha Tebaxa 1910’an de li bajarê Kopenhagê hatibû lidarxistinê û nûnerên Yekîtiya Kedkarî û Partiyên Sosyalîst têde beşdar bûn, weke amadekar û rêbera vê konferansê pêşniyara vê çendê kir ku 8’ê Marsê wekî Roja Cîhanî ya Jinan bihê diyarîkirin. Bo vê armancê bona pejirandina vê rojê wekî Roja Jinê, pêşniyarbiryara xwe pêşkêşî konferansa han kir.
Di Pêşniyarbiryara Klara Zetkîn de, çar daxwaziyên pir girîng ketibûn berbasê: 1. xebat ji bo mafê dengdanê, 2. Xebat li dijî xeter û tirsa şer, 3. Xebat ji bo bidestveanîna mafê dayîk û zarokan û 4. Xebat li dijî giraniyê û cudahîdanan.
Di konferansa sala 1910’an de, serbarê bi girîngzanîna Roja Cîhanî ya Jinan, li ser diyarîkirina rojek taybet negihîştin encamê. Lewra heta sala 1912’an, her welatekê li rojekî taybet ya cuda li welatên din, lê di meha Adarê û bêtir li rojên bêhnvedanê a wan welatan de, rê û resmek wekî roja jinan lidar dixistin. Bo mînak di sala 1914’an de, li seranserê Ewropayê de, meşek mezin û berfireh li dijî şer ji aliyê jinan we hate meşandinê ku em dikaribin jinên pêşeng û debşikên ên birêvebirên 8’ê Adarê ya welatên Danîmark, Almaniya û Swîsrayê nav bibin. Herwiha di sala 1917’an de li Rûsyayê jî jinan di yekşemeya dawî ya meha Şibatê, ji bo nan û aştiyê girev lidar xistin. Rêberên siyasî ên vê demê karê han baş nehesibandin, lê jinan dest ji girevgirtinê ber nedan û piştî 4 rojan dewleta Tezarî neçar ma ku dest ji desthilatê berde û li kar nemînin û biçe qiraxê.
Di sala 1921’an de, Klara Zetkîn vê carê ji rêberên Enternasiyonala Sosyalîst bû û di serokatiya vê konferansê de cih girtibû, bo careke din 8’ê Adarê wekî Rojan Cîhanî ya Jinan pêşniyar kir û bû bi sebeba sereke ya pejirandina vê rojê wekî Roja Cîhanî ya Jinan.
Roja 8’ê Adarê bi du sedeman wekî Roja Cîhanî ya Jinan hate hilbijartinê, ya yekem eva bû ku 8’ê Adarê me tîne bîra xebata jinên leheng yên karxaneya ristin û dirûnê ya Niyoyorkê û ya duyem jî eva bû ku 8’ê Adarê roja serhildana jinên kedkar ên bajarê Sen Peterzbûrgê li dijî hikûmeta Rûsyeya Tezarî bû. Ji vê rojê şûn de heya niha 8’ê Adarê wek Roja Cîhanî ya Jinan hatiye binavkirinê.
Serbarê vê çendê ku li piraniya welatan de lidarxistina vê rojê qedexe ye, lê jin wê rojê wekî boneyeke navneteweyî ya taybet ji bo jinan dimeşînin û li piraniya welatan bi darxistina meş, pêkanîna konferans, semînar û ... bîrenîna vê rojê bilind û pîroz dikin.
Cara yekem li dewrana hikûmeta canemerg ya Komara Kurdistanê, yanî sala 1945’an li bajarê Mehabadê, cejna 8’ Adarê birêve çû. Sala 1358 (1979)’an, yanî sala bidestvegirtina desthilatê ji aliyê rejîma Komara Îslamî ya Îranê, jinan bi nîşaneya xuyakirina nerazîbûnê li hember sepandina biryara li xwekirina destmal û çerşeva bi ser jinan de xwenîşandaneke berfireh lidarxistin.Di Îrana bin desthilatdariya Komara Îslamî de, pîrozkirina roja 8’ê Adarê qedexe ye û di rojhejmara Îranê de ev roje wekî rojekî cîhanî û navneteweyî nehatiye danîn û ev roje ji aliyê vê hikûmetê ve bi fermî nehatiye naskirinê. Lê jinên parêzerên maf û azadiyan li Îranê, bi awayên cuda cuda rêz ji vê roja cîhanî digirin. Li Îranê jin ji bo birêvebirina roja 8’ê Adarê, rastî gelek arîşe û pirsgirêkan dibin û bi hêceta vê yekê ku di Îranê de tenê roja ji dayîkbûna “Fatima Zehra”, keça Pêxemberê Îslamê, Hizretê Mihemed, wekî roja Jinan hatiye naskirinê, izn û rêya tu cure kar û çalakiyekê di vê rojê de ji jinan re nahê dayînê. Eva di halekê de ye ku gelek rojên din ên navneteweyî û cîhanî hene ku rejîm hekî bi awayên rûyeke jî be, pejirandiye, lê mixabin Roja Cîhanî ya Jinan wekî nexweşiyeke mirandinê û kulikeke kasterê tê mêzekirinê ku divêt di bingeh de ji holê rakin.
Li Îranê, ji bona nîşandana hevpêwendî tevî tevgera mafxwazane a jinên cîhanê, mil bi milê mêran alîgir û parêzerê wekhevî û mafê adilane, li piraniya bajaran, serbarê hebûna kosp û astengiyên zaf ji aliyê rejîmê ve bona pêkanîna civînên cur bi cur, dengê xwe têkelî hawar û daxwaziyên seranserî yên jinên cîhanê dikin, lê tev salekê ev çalakî û xebatên jinan di roja 8’ Adarê bi êrîşa xurt û dijwar û hovane ya hêzên serkutker ên rejîma dijî gelî û dijî jin ya Komara Îslamî re berbirû dibin.
Di çaxê îro de ku bi serdemê cîhanîbûnê, teknolojî û têkiliyan hatiye naskirinê, tevgera jinên cîhanê ji bo bidestveanîna mafê wekhev tevî mêran di civakan de bi şeklê bizaveka xwedî nasnameya xwe ya taybet e. Pêla vê tevgera mafxwazane seranserê welatên cîhanê bi xwe ve girtiye.
Yek ji wan welatan Îran e, ku jinên vî welatî ji hemû mafên xwe ên mirovî û demokratîk hatine bêparkirinê û herdem ji jinê re wekî regezeke bindest hatiye temaşekirinê û ji hiqûq û azadiyên xwe ên rewa wekî mirovekê bêpar bûye. Lê di Îranê de jin li hember vê zulm û koletî û ferq û cudahîdanan rihet nerûniştine û ji bo bidestxistina mafên xwe li hember rejîma dîktator ya azadiya gotin û ramanê û azadiya mirov û ragihandinê, xebata wan her dom kiriye. Pirsa jinê di cîhana îro û Îranê de rastiyek e ku nahê înkarkirinê, lê tenê rayedarên rejîma Komara Îslamî ya Îranê ne amade ne vê rastiyê bipejirînin.

Rêberên Şehîd

• Pêşewa Qazî Mihemed

• Dr. Ebdulrehman Qasimlo

• Dr. Sadiq Şerefkendî